سوگند دروغ

فرمایش رسول خدا (ص)

 امرؤ القیس و مردى از حضرموت نزد رسول خدا (ص) دربارۀ زمینى با هم منازعه کردند. حضرت به امرؤ القیس فرمود که آیا دو نفر شاهد عادل دارد که جواب داد ندارد. حضرت فرمود: پس طرف تو باید قسم بخورد. عرض کرد: او با سوگند دروغش زمین مرا خواهد برد. حضرت فرمود: اگر او به دروغ سوگند یاد کند، از آنهایى خواهد بود که فرداى قیامت خدا به او با نظر لطف نمى‌نگرد و او را پاک نمی‌کند و برایش عذابى دردناک خواهد بود. چون حضرت چنین فرمود، آن مرد سخت ترسید و زمین را به امرؤ القیس رد کرد.

حضرت صادق (ع) مى‌فرماید: «کسى که قسم بخورد و می‌داند دروغ مى‌گوید آشکارا با خداوند جنگیده است». و حضرت باقر (ع) مى‌فرماید: «از قسم دروغ بترسید؛ جز این نیست که آبادی‌ها را خراب و صاحبش را بی‌سامان مى‌سازد».

 

آثار سوء قسم دروغ

به فرمودۀ حضرت صادق (ع)، قسم دروغ صاحبش را فقیر می‌سازد و اثر سوء و نکبت آن تا چهل روز به او مى‌رسد. و نیز فرمود سوگند دروغى که سبب دخول در آتش مى‌شود آن است که مردى به دروغ قسم یاد کند تا حق مسلمانى را ضایع و مالش را حبس کند.

و نیز فرمود: هرگاه بنده خدا را بر دروغ خود شاهد قرار دهد و بگوید «خدا مى‌داند که راست مى‌گویم و مطلب این ‌طور است که گفتم»، درحالی که دروغ مى‌گوید، خداوند مى‌فرماید آیا جز من نیافتى کسى را که بر او دروغ‌بندی.

و فرمود هرگاه کسى خداى را بر دروغ خود گواه گیرد و بگوید خدا مى‌داند که راست مى‌گویم، عرش الهى براى عظمت حق به لرزه مى‌آید.

 

سوگند واجب

اگر برای حفظ جان یا آبروى خود یا مسلمانى دیگر و حفظ مالى که نگهداری‌اش واجب است ناگزیر از قسم‌خوردن باشد، اینجا سوگند واجب مى‌شود، هرچند به دروغ سوگند بخورد. البته، اگر بشود توریه کرد (مبحث دروغ را ببینید)، بنابر احتیاط نباید ترک کند.

 

سوگند مستحب

جایى که نگهدارى مال خود یا مسلمان دیگرى از شر «ستمگر» موقوف بر سوگند شود، در صورتى ‌که حفظ مال واجب نباشد و بسیار کم (از سى درهم کمتر [یا معادل امروزی آن]) هم نباشد، سوگندخوردن مستحب است. اگر مال کمى باشد و خصوصاً کمتر از سى درهم باشد، این بار سوگندنخوردن مستحب است؛ زیرا به فرمودۀ حضرت صادق (ع) خداوند به او بهتر از آنچه از دستش رفته عطا مى‌فرماید. 

سوگندخوردن براى اثبات و تأکید بر مطلب حق و مهمى یا براى بیان تعظیم و بزرگى آن، مانند این فرمایش پیغمبر اکرم (ص) که «به خدا سوگند که تا شما از توبه دست برنداشته‌اید خداوند هم مغفرت خود را از شما دریغ نمى‌فرماید» نه تنها جایز بلکه مستحب است.

یا مانند فرمایش امیرالمؤمنین (ع): «به خدا سوگند، اگر آنچه من می‌دانم شما مى‌دانستید هر آینه کم مى‌خندیدید و زیاد می‌گریستید».

شخصى به حضرت باقر (ع) نامه‌اى نوشت و از مطلبى که به آن حضرت نسبت داده شده بود پرسید. حضرت در پاسخ نوشتند: به خدا سوگند که مطلب این ‌طور نبوده است و جز این نیست که من دوست ندارم در هیچ حالى به خدا سوگند بخورم و اینجا که قسم خوردم چون چیزى که نبود گفته شده مرا دلتنگ ساخت.

 

سوگند مکروه

سوگندهاى راست، در غیر موارد واجب و مستحب، مکروه است. مثلاً بگوید به خدا که دیروز چنان شد یا امروز چنین مى‌شود.

حضرت صادق (ع) مى‌فرماید: حواریون به حضرت عیسى (ع) عرض کردند: اى راهنماى خیر! ما را راهنمائى فرما! فرمود: موسى (ع)، پیغمبر خدا، شما را امر کرد سوگند دروغ نخورید و من شما را امر مى‌کنم که اصلاً سوگند به خدا نخورید، نه راست و نه دروغ.

 

سوگند حرام

قسمى که همیشه حرام است سوگند به بیزارى و برائت از خدا و دین اسلام و پیامبر و ائمه است، مثل اینکه بگوید از خدا بیزارم یا از دین اسلام بیرونم اگر چنین کرده باشم یا چنین بکنم.

 

کفارۀ سوگند حرام

جمعى از فقها کفارۀ سوگند به برائت را کفاره ظهار و بعضى کفارۀ نذر (که همان کفاره روزۀ ماه مبارک رمضان است) فرموده‌اند، ولى شیخ مفید مى‌فرماید اگر قسم به برائت خورد ولی مطابق قسمش رفتار نکرد سیرکردن ده نفر فقیر بر او واجب مى‌شود و باید از گناه خود هم توبه کند و این را امام عسکری (ع) تأیید فرموده‌اند.

 

توبه از قسم دروغ

توبه به این است که اولاً از گفتۀ خود باید سخت پشیمان باشد و بداند گناه کبیره‌اى کرده که خداى عالم را کوچک گرفته و نام مبارکش را بازیچه قرار داده است و ثانیاً اگر به واسطۀ سوگند دروغش حق مسلمانى از نظر مال یا آبرو از بین رفته جبران کند.

اگر براى انجام یا ترک کارى در آینده سوگند خورده شود، با شرایط زیر صحیح و مخالفتش حرام و موجب کفاره مى‌شود.

 ١ - متعلق قسم ادای یک واجب و مستحب یا ترک حرام و مکروه و حتی مباح باشد، مانند اینکه قسم بخورد که نماز صبحش قضا نشود (واجب) یا نماز جماعت یا نافلۀ شبش ترک نشود (مستحب) یا اینکه قسم بخورد که دروغ نگوید (حرام) یا سوگند بخورد هرگز آب دهان در مسجد نیاندازد (مکروه) یا سوگند بخورد سیگار را ترک می‌کند (مباح ـــ البته برخی از مراجع کنونی سیگار را حرام می‌دانند).

 ٢ - در هر یک از این موارد پنج‌گانه وقتى قسم درست مى‌شود که به نام خدا باشد. در این صورت، اگر مخالفت کرد، پس از پشیمانى و استغفار، باید کفاره هم بدهد. پروردگار عالم مى‌فرماید خداوند از سوگندهاى بیهوده مؤاخذه نمى‌فرماید (که غرض از آنها عقد و پیمان و معاهده نیست و از روى عادت یا سبب دیگرى بر زبان جارى مى‌شود، مانند گفتن والله مخصوصاَ در دادوستدها رواج دارد مورد مؤاخذه نیست)، ولی سوگندهایى را که بدان پیمان بستید مؤاخذه مى‌فرماید و کفارۀ چنین گناهى یکى از این سه کار است: یا ده نفر فقیر را از طعام‌هاى معمولى سیر کند یا ده فقیر را بپوشاند یا یک بنده در راه خدا آزاد کند و کسى که استطاعت مالى ندارد و نمى‌تواند یکى از این سه کار را بکند باید سه روز روزه بگیرد.

 

قسم در امر مرجوح باطل است

از آنچه گذشت معلوم شد اگر قسم بخورد چیزى را ترک کند که از نظر شرع واجب یا مستحب است یا از نظر عقلانى در آن منفعت دنیوى است یا چیزى را انجام دهد که حرام یا مکروه یا ترک آن مورد غرض عقلاست، در این صورت سوگندش لغو است و اصلاً لازم نیست به آن ترتیب اثر بدهد.

بنابراین، اگر قسم بخورد با مادر خود حرف نزند یا [به سبب مشکلاتی که در جریان آشتی دو نفر متحمل شده] در مورد اصلاح بین دو نفر سخن نگوید یا طعام فلان مسلمان را نخورد و با او معامله نکند همگی لغواست و باید از این قبیل سوگندها استغفار کرد.

اما، اگر قسم بخورد مباحاتى را ترک کند که منفعت دنیوى هم ندارد، هرچند براساس برخی احادیث لغو است، چون مشهور فقها فرموده‌اند سوگند در این گونه از مباحات منعقد مى‌شود و در صورت مخالفت کفاره واجب است، حتى‌الامکان رعایت احتیاط بشود بهتر است.

سعید اعرج مى‌گوید از حضرت صادق (ع) پرسیدم از کسى که بر کردن چیزى که مى‌داند نکردنش بهتر است سوگند مى‌خورد و از مخالفت قسم هم مى‌ترسد. فرمود آیا فرمایش رسول خدا (ص) را نشنیدى که فرمود: «هرگاه بهتر از سوگندى که خوردى دیدى، پس رها کن و سوگندت را ترک نما»؟

 

اقسام سوگند

حضرت صادق (ع) مى‌فرماید سوگند بر سه قسم است: سوگندى که به سبب آن آتش واجب مى‌شود؛ سوگندى که کفاره مى‌آورد؛ سوگندى که لغو است (نه سبب آتش و نه کفاره مى‌شود).

سوگندى که موجب آتش مى‌شود سوگند دروغ است براى بردن مال دیگرى یا به زحمت‌انداختن مسلمانى.

سوگندى که کفاره واجب مى‌شود سوگند بر به‌جاآوردن کار خیر یا ترک کار شر است. اگر مخالفت کرد، پس از پشیمانى کفاره واجب مى‌شود.

سوگندى که موجب کفاره نمى‌شود قسم بر قطع رحم یا سوگندى است که به اجبار حاکم یا اکراه از طرف والدین یا همسر یاد شود یا سوگندى که بر به‌جاآوردن حرام یا ترک واجبى باشد.

 

/ 0 نظر / 17 بازدید